Τρόποι Υγιεινής των Χεριών

Η υγιεινή των χεριών περιλαμβάνει το απλό πλύσιμο χεριών, την υγιεινολογική και την χειρουργική αντισηψία των χεριών (9, 96).

Το απλό πλύσιμο των χεριών γίνεται με κοινό (μη φαρμακευτικό) σαπούνι και νερό. Ως στόχο έχει τον καθαρισμό των χεριών από ρύπους και διάφορες οργανικές ουσίες. Επίσης μειώνει τον αριθμό των μικροοργανισμών με μηχανική απομάκρυνση τους από τα χέρια. Έχει λίγες μόνο ενδείξεις σε ένα νοσοκομειακό περιβάλλον: για τον καθαρισμό των χεριών όταν είναι εμφανώς λερωμένα, πριν το φαγητό, μετά τη χρήση του WC και όταν υπάρχει υποψία μόλυνσης με σπόρους μικροβίων (9, 24).

Η υγιεινολογική αντισηψία των χεριών μπορεί να επιτευχθεί  (i) με αφρίζον αντιμικροβιακό σαπούνι και νερό  ("scrub"- υγιεινολογικό πλύσιμο) και (ii) με αλκοολούχο διάλυμα το οποίο τρίβεται πάνω σε στεγνά χέρια χωρίς τη χρήση νερού ("rub"- υγιεινολογικό τρίψιμο).  Στόχος της υγιεινολογικής αντισηψίας των χεριών είναι η απομάκρυνση ή η καταστροφή της παροδικής χλωρίδας του δέρματος. Συστήνεται πριν και μετά την επαφή με ασθενείς, πριν και μετά τη χρήση γαντιών και γενικότερα πριν και μετά τη διενέργεια εργασιών που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μόλυνση των χεριών και διάδοση μικροβίων (2).

Τα περισσότερα αφρίζοντα αντιμικροβιακά σαπούνια (scrubs) περιέχουν ένα μόνο ενεργό συστατικό και είναι συνήθως διαθέσιμα σαν υγρά παρασκευάσματα. Κυρίως  χρησιμοποιείται  η χλωρεξιδίνη, σε συγκέντρωση 2% έως 4%. Το Triclosan συναντάται επίσης  σε αντιμικροβιακά σαπούνια, συνήθως σε συγκέντρωση άνω του 1%. Το Εξαχλωροφαίνιο έχει απαγορευτεί σε ολόκληρο τον κόσμο λόγω του υψηλού ποσοστού της δερματικής απορρόφησης και των μετέπειτα τοξικών επιπτώσεων, ιδίως στα νεογέννητα. Τα άλατα τεταρτοταγούς αμμωνίου δεν χρησιμοποιούνται πια σε αφρίζοντα αντιμικροβιακά σαπούνια (οδηγία του CDC 1983) διότι παρατηρήθηκαν αρκετές επιδημίες νοσοκομειακών λοιμώξεων οι οποίες συνδυάστηκαν με επιμόλυνση των διαλυμάτων τους κατά τη χρήση. Άλλες ουσίες, όπως η ιωδιούχος ποβιδόνη  επίσης χρησιμοποιούνται σε αφρίζοντα σκευάσματα για την αντισηψία των χεριών.

Τα αλκοολούχα σκευάσματα για την αντισηψία των χεριών (rubs) μπορεί να είναι είτε αμιγώς αλκοολούχα (όπου περιέχουν ως δραστικά συστατικά μία ή περισσότερες αλκοόλες) είτε συνδυασμός αλκοολών με προσθήκη και άλλου αντισηπτικού παράγοντα  όπως χλωρεξιδίνη, άλατα τεταρτοταγούς αμμωνίου κ.α. Στα αλκοολούχα σκευάσματα συνήθως προστίθενται και μαλακτικές ουσίες για την προστασία του δέρματος.

Τα τελευταία χρόνια προωθείται από διεθνής και εθνικούς οργανισμούς ελέγχου λοιμώξεων η μετάβαση από το υγιεινολογικό πλύσιμο των χεριών με αφρίζοντα αντιμικροβιακά σαπούνια στο υγιεινολογικό τρίψιμο των χεριών με τη χρήση αλκοολούχων διαλυμάτων. Στο γεγονός αυτό συνηγορούν πολυάριθμες μελέτες οι οποίες καταδεικνύουν σαφέστατα την υπεροχή των αλκοολούχων διαλυμάτων έναντι των αντιμικροβιακών σαπουνιών τόσο στην αποτελεσματικότητα και την ανεκτικότητα του δέρματος όσο και στην συμβολή τους στην αύξηση της συμμόρφωσης με την υγιεινή των χεριών.

Η χειρουργική αντισηψία γίνεται πάντα πριν την διενέργεια χειρουργικών επεμβάσεων. Στόχος της χειρουργικής αντισηψίας είναι η καταστροφή της παροδικής και η μείωση της μόνιμης χλωρίδας του δέρματος των χεριών. Τα προϊόντα που χρησιμοποιούνται για την χειρουργική αντισηψία θα πρέπει να επιφέρουν άμεση μείωση του αριθμού των μικροβίων στα χέρια και να τα διατηρούν σε χαμηλά επίπεδα για αρκετές ώρες μετά την εφαρμογή των γαντιών (υπολειμματική δράση) - (9).

Μελέτες έχουν δείξει ότι τα αμιγώς αλκοολούχα αντισηπτικά και τα αλκοολούχα με προσθήκη και άλλων αντισηπτικών παραγόντων όπως άλατα τεταρτοταγούς αμμωνίου ή γλυκονική χλωρεξιδίνη, επιφέρουν ταχύτερη και μεγαλύτερη μείωση στον αριθμό των μικροβίων από ότι άλλα αντισηπτικά προϊόντα. Όσον αφορά την υπολειμματική δράση, έχει αποδειχθεί ότι τα βακτήρια αναπαράγονται πολύ αργά μετά από χειρουργική αντισηψία με αλκοολούχο διάλυμα. Ακόμα και μετά από 3-6 ώρες ο αριθμός τους κάτω από τα γάντια είναι αρκετά χαμηλότερος από τις αρχικές τιμές. Ορισμένες μελέτες έδειξαν ότι τα αλκοολούχα παρασκευάσματα που περιέχουν 0,5% ή 1% γλυκονική χλωροεξιδίνη έχουν καλύτερη υπολειμματική δράση από ότι τα αφρίζοντα αντιμικροβιακά σαπούνια που περιέχουν μόνο γλυκονική χλωροεξιδίνη ως δραστική ουσία.

Σε πρόσφατη μελέτη εξετάσθηκε η άμεση και η υπολειμματική δράση τριών αλκοολούχων σκευασμάτων. Το πρώτο σκεύασμα (Α) αμιγώς αλκοολούχο  με 60% n-προπανόλη, το δεύτερο σκεύασμα (Β) με  70% ισοπροπανόλη και 0,5% γλυκονική χλωρεξιδινη και το τρίτο σκεύασμα (C) με 30% n-προπανόλη, 45% ισοπροπανόλη και 0,2% μεθυλοθειικό μεκετρόνιο. Τα αποτελέσματα της μελέτης έδειξαν 1ον ότι και τα τρία σκευάσματα είχαν πολύ καλή άμεση αντιμικροβιακή δράση και 2ον ότι ο ρυθμός αναπαραγωγής των μικροβίων κάτω από τα γάντια μετά από μία, τρεις και έξι ώρες ήταν μικρός και περίπου ο ίδιος και για τα τρία σκευάσματα. Τα επίπεδα των μικροβίων παρέμεναν αρκετά χαμηλότερα από την αρχική τιμή τους ακόμα και μετά από έξι ώρες.  Στο παρακάτω σχήμα φαίνεται η κινητική των μικροβίων στα χέρια μετά από χειρουργική αντισηψία με αυτά τα αλκοολούχα αντισηπτικά παρασκευάσματα (ένα αμιγώς αλκοολούχο και δύο αλκοολούχα  με προσθήκη και άλλων αντισηπτικών ουσιών).

Το συμπέρασμα της μελέτης ήταν ότι η συνεισφορά των πρόσθετων ουσιών στη μείωση του ρυθμού αναπαραγωγής των μικροβίων κάτω από τα γάντια είναι μικρής σημασίας και επομένως η προσθήκη επιπλέον αντισηπτικών ουσιών (χλωρεξιδίνης ή αλάτων τεταρτοταγούς αμμωνίου) έχει μικρή ή καθόλου επίδραση στην υπολειμματική δράση των αλκοολούχων σκευασμάτων (34, 49, 50, 98). Επιπλέον, οι πρόσθετες δραστικές ουσίες που υπάρχουν σε αρκετά αλκοολούχα σκευάσματα μπορεί να οδηγήσουν σε ανεπιθύμητα αποτελέσματα  όπως:

. Δερματοπάθειες και ερεθισμό του δέρματος των χεριών.

. Άγνωστες μακροχρόνιες δράσεις στην φυσιολογική χλωρίδα του δέρματος από την συνεχή παραμονή μίας αντισηπτικής ουσίας στα χέρια.

. Αύξηση του κινδύνου για ανάπτυξη βακτηριακής αντοχής.

. Ψευδή αίσθηση ασφάλειας που βασίζεται στη πίστη ότι η μακράς διάρκειας δράση ενός τέτοιου προϊόντος δημιουργεί ένα φράγμα έναντι των μικροοργανισμών.